WHERE OTHERS WAVERED – Olweendo okuza koMbeya sigo oko Accra

0
222

Omanga ondhila ndjoka nda zi na yo koNdola yu uka pokapale ka Mbeya otwa pewa oofoloma dho ku ya moshilongo shoka. Ndhika odha li dha nyolwa kutya kehe gumwe te ya moshigamenwalongo sha Britania hashi ithanwa Tanganyika kee na epitikilo lyo ku ya mo nenge kee na ovisa ota ka geelwa no ku futithwa iithilinga yokuuzilo wAfrica yili omayovi 50, nenge ta edhililwa mondholongo oomwedhi ndatu. Nenge a futithwe iimaliwa mbyoka noshowo a edhililwe mondholongo uule wethimbo ndyoka. Shika osha halutha ndje, onkene ofooloma ndjoka onde yi tuulapo etandi yi ekelehi.

Otwa lambele pokapale ka Mbeya, hoka kaa kali ka tulwa molugumbo pethimbo ndiyaka. Oka li ka dhingolokwa komwiidhi omule nokiihwa. Aapashioni ya Britania sho ya zimo ayehe mondhila ngame onda kalamo. Onda zi mo konima yawo no nda lengalenga apehe, onda dhiladhila ndi matukile no ku ka holama momwiidhi . Ndele onda tokola kutya itandi shi ningi ondi na oku kalekapo esimano lyandje. Onda li ndi ipula kutya otandi piti ngiini pomweelo gwopoongamba oku ya moTanganyika shono ndaa na opassport. Ethimbo ndika olya li ewinayi molweendo lwandje oku za tuu nkene nda thigilepo oshilongo.

Opwa li pe na aanona aAfrica na India taya tala oondhila ndhoka tadhi lambele. AaBritania mboka twe ende na yo oya piti pomweelo gwopoongamba, ngame onda tameke oku lesha oshifo shimwe shaambyoka nda zile na yo ko Bechuanaland, ngame ta ndi ende ndu uka kaanona mboka. Onda li tandi dhiladhila nkene ndina oku ka kutha omitsalo dhandje, ndele ka nda li nando, ono ndunge yasha.Ohaluka omulumentu gwomu India ondalaiva yehangano lyomatukomombepo lya East Africa okwe ya pu ngame eta pula ndje ngele ongame, David Chipinga, onda zimine, ye ta pula ishewe ngele nandi  ka tale omitsalo dhandje nenge ne dhi etele ndje. Onda zimine kutya ne dhi etele ndje. Okwa pula ndje ishewe ngele ondi na ehala mpoka ha ndi zi. Sho nda ti aawe okwa pula ngele na fale ndje ko Hotela ya Mbeya ngame onda zimine, tse no twa yi hoka. Pohotela mpoka onda pewa ondunda yoku kala ongo David Chipinga. Ondunda ndjika oya li yi na omeya omapyu. Shika osho oshikando shotango tandi lala moHotela.

Onda longolola omitsalo dhandje tandi mbesitele iikulya no nda kala nda tegelela sigo okongulohi. Onda zi mo mohotela no ku landula ondjila sigo nda adha olukanda lwAfrica. Sho nda mono aanona yAfrica taya dhana onde ya pula ngele oye shi mpoka pena oombelewa dhongundu yo Tanganyika African National Union[TANU], oya yamukula kutya oye shi mpoka pe na ombelewa ndjika. Onde ya pula ya fale ndje ku yo. Molwashoka okwa li kwa toka onda shuna kohotela yandje. Ongula yesiku lya landula onda yi kombelewa ya TANU, moka nda adha amushanga gwopashitopolwa gwongundu ndjika, omusamane Ali Chande, okwa li omulumentu gwombepo ombwaanawa, ngoka a ka ninga omukuluntu gwomalandulathano mepangelo lya nakusa Nyerere. Onde mu hokololele kutya ongame lye, ye okwa hokololele ndje woo nkene yo ya li taya kondjo  opo yi imangulule. Pethimbo ndyoka Nyerere okwa li ko New  York ta gandja omakemo gaakwaashigwana ya Tanganyika no ku indila opo ya pewe emanguluko.

Esiku ndyoka olya li Omaandaha 21 Maalitsa 1960, iiwike itatu konima sho nda li nda thigipo oshilongo shetu. Esiku olyo tuu ndika olyo lya ka ninga esiku lyemanguluko lyoshilongo shetu.

Mo Tanganyika onda li nda dhiladhila kutya iilyo ya TANU oyo ya li tayi wilike onkene onda nyola no ku tumina omunashipundi gwo kakommittee ke na sha noshikumungu sha South West Africa kIigwana Hangano ondelekelama, nda indile opo ndi pulakenwe pakana. Onda yi pamwe na Ali Chande kopoosa ya Mbeya no nda tumu ondelekelama ndjoka. Onda li nda nyanyukwa oshoka onda li ndi wete nda katuka onkatu onene mondjila yandje, no inaandi ndhindhilika  kutya natango opwa li omashongo ta ga ka landulako.

Aakolonyeki ya Britania oya li ya kotoka, oshoka kehe mombelewa aanambelewa yawo oya  dheulwa nawa. Sho ya  mono ondelekelama ndjika oye yi tumine kopolisi opo yi tale ngele ngame onde ya, mo Tanganyika ndina oombapila. Ka nda li nomaipulo ngele ope na ekonakono lya tya ngaaka.

Onda kwatwa kolwiidhi lwomalaria, ndoka ta ndi dhiladhila kutya olwa zi mo ku lika  koomwe dhomo Bechuanalanda, moka uusiku wumwe nda li nda lala miihwa. Ali Chande okwa fala ndje koshipangelo  hoka nda wendwa etandi pewa omiti. Chande okwa yi kondoolopa ndele okwa galuka mbala eta hokolola kutya okwa tsakaneke omupolisi, te mu pula ngele oku shi omuntu gwedhina Sam Nujoma ngoka a li ta kambadhala oku ya kIigwana Hangano , onkee oya li ya hala oku tala kutya omuntu a tya ngiini.Okwa ti okwa li eshi nkene mbaka haya longo. Okwa ti aaIngilisa mboka ota ya pula mengestrata opo a gandje ombapila ta yi utha opo omagumbo giilyo yo TANU ga  hadhwe, mwa kwatelwa naandyoka lye. Chande okwa li eshi nkene aakolonyeki mbaka nkene ha ya longo, onkene okwa longekidha opo ndi thigepo Mbeya notaxi, onda futu iiponda 100 okuza mu Mbeya oku ya ku Njombe.

Sho twa thiki moNjombe aapolisi oye tu mono tu li mohauto ndele ina ye tu dhimbulula. Konima onda ka uva kutya aaIngilisa oya li ya lombwele oosasiona adhihe dhopolisi kutya na ya kale taya tala ngele ota ya mono ndje.

Mo Njombe otwa yi kegumbo lyaamushanga gwoshitopolwa  shoka. Otwa longekidhilwa iikulya, konima yokulya, Chande naamushanga ngoka oya yi mondoolopa, opo konima opwa holokele opolisi, ndjoka ya pula uunona ngele inau mona omuntu kee shiwike pamwe eli megumbo lyaandjawo. Aanona oya ti ina ya mona nando ogumwe.Ali Chande  oya  mono aapolisi mbaka na oya galuka opo yee ya tale ngele ina ndi monika kuyo.

Ali Chande nomuniilonga omuwakwawo nguka oya longekidha opo ndi taambelwe moshipangelo sha Lutheri, onda falwa hoka, na onda kala ko komatango noshowo uusiku auhe.Omundohotola omuluudhe ngoka a li ta panga ndje okwa zimbuka miilonga. Omundohotola ngoka e mu pingenepo  okwa li oshilumbu, onkene onda li ndi na oku  lalekwa mo moshipangelo. Onda falwa koombelewa dhelenga Josef ndyoka lya li lya gama kombinga ya TANU lyo ndika olya li kuume ka Nyerere. Poombelewa mpoka kapwa li iihokolola esiku ndyoka onkene  onda kala nda holekwa sigo okongulohi. Mokati kuusiku otwa zi poombelewa ndhika noku ya notaxi okuza mo Njombe oku ya ko Dar es Salaam hoka twa thiki ongula yesiku  lya landula. Otwa li twa thikama muudoolopa ka  Iringa noshowo Dodoma opo tu nwethe omahooli. Onda vulu oku futila osheenditho oshoka onda longitha iimaliwa mbyoka nda li nda pewa ku OPO omolwolweendo lwandje oku ya  ko New York.

Ali Chande okwa ende pamwe nangame okuza koMbeya, sigo omo Njombe noshowo ko Dar es Salaam. Okwa ka shuna kegumbo na okwa adha ko eyamukulo oku za ko New York , ndyoka lya zimine kutya otandi vulu oku ka pulakenwa kokommittee  yIigwana Hangano kombinga ya South West Africa.Okwa galukile ishewe koDar es Salaam opo eetele ndje eyamukulo ndyoka.

Mo Dar es Salaam onda tsakanene na Julius  Nyerere ngoka a li omuperesidende gwa TANU noshilyo sholutu olutoti lwoompango lwa Tanganyika. Nyerere okwa adhika ashike opo a galuka ko New York hoka a li a popitha Iigwana Hangano kombinga yoshilongo shawo.Otwa kundathana na ye ethimbo ele kombinga yoku mangulula Africa. Konima yoonkundathana ndhika okwa pula ndje ngele ondi na oshimaliwa. Okwa lombwele ndje woo kutya omolwa iikolokosha mo Kenya ondi na oku ya nondhila ko Khartoum mo Sudan opo ihe tandi taaguluka Africa ndi ye ko Accra moGhana.

Nyerere okwa gandja ndje ndi kale maandja Mangomeni Mukumi, na okwa ti ota ka kundathana nagovena gwa Tanganyika kombinga yekalepo lyandje, mo Tanganyika noshowo kombinga yelalakano lyandje oku ya ko New York. Onda kala mo Dar es Salaam konyala iiwike iyali omanga olweendo lwandje ta lu longekidhwa. Ka nda li  ndina opassporta yolweendo onkene opwa li pena  uupyakadhi kutya iilonga yoondhila ya BOAC otashi vulika yi ka tinde oku faalela ndje oshoka ngele epangelo lyaSudan olya tindi opo ndi pitile moshilongo shoka nena onda li ndina oku galukila ko Tanganyika.Oshikwawo ngame mo Tanganyika onda limo shaa li paveta, omanga aakolonyeki kegumbo ko South West Africa ya  li ya hala ndi shunithwe ko.

Nyerere okwa gwanitha euvaneko lye sho a ka kundathana naGavena Richard Turnbull, ngoka a li omuntu ha uvuko aantu. Okwe mu lombwele kutya “Shampa ashike ta thigipo oshilongo, oshi li nawa, a kale muka sigo uuna ndoka a mono ondjila oku za mo,”.

Onda ka tuka nondhila yiilonga ya Britania yomombepo okuza mo Dar es Salaam oku pitila mo Nairobi  sha Kenya oku ya ko Khartoum mo Sudan.Po ka pale ka Khartoum mo Sudana ngoka aadhika opo a manguluka momumvo 1957 onda adhapo omusamane omukokele omuSudana ngoka a kwathele ndje nawa no nombili okwa hokolola woo kutya pethimbo ya li taya kondjele emanguluko lyoshilongo shawo okwa li a kwatwa no ku tulwa mondholongo. Okwa kwatele ndje iimaliwa yandje mbyoka nda li ndina, e ta longekidhile ndje ehala lyoku kala mohotela ya Acropone yomunangeshefa omuGreka. Ohotela ndjika oya li ombwanawa yi na iikulya iiwanawa woo.Omanga nda li mohotela onda kwatathana noombelewa dhaakalelipo shilongo sha Ghana, konima yoonkundathana dhetu omuambasade, okwa tumu ondelekelama kegumbo ko Accra. Olweendo lwandje oku ya hoka olwa ka longekidhwa mbala nomalweendo gomombepo gedhina Air Liban. Onda tuka nondhila ndjoka okuza moKhartoum oku ya ko Lagos mo Nigeria opo nee onda ka thika ko Accra sha Ghana.

Mo Nigeria onda mono aatiligane yaaBritania oyendji ya zala oohema oontokele naaluudhe aashona yowala taya longo iilonga yiikaha. Molwashoka ngame onda li omuntu ondjendi miilongo mbyoka nda ende, mo Nigeria inandi popya mo nando ona lye.

Onda ilongo woo kutya aantu yowala mboka yaana uunongo wopolitika ka ya li ye shi sha oshindji kombinga yoshilongo South West Africa.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here