Moshitila Mwa Z’Ondjupa: Oveta nelandulathano momahala giilonga

0
55

Momilandu dhuunangeshefa, omu na iinima mbyoka yi na okukala ya tseyika kaanangeshefa ayehe nenge ye na okukala ye yi ilonga. Momahala giilonga omwa pumbwa okukala oveta nelandulathano, opo iilonga yi ende nawa. Miilonga yoongeshefa dhetu omu na ooveta nomalandulathano ge li pamishangwa, ngoka aaniilonga ye na okwiiyutha kugo, ngaashi; [a] Ombapila yeuvathano lyiilonga, [b] Ooveta dhaaniilonga. Omishangwa dha tya ngeyi otadhi ndjandjukununwa ngaashi tashi landula.

(a) Ombapila yeuvathano lyiilonga
Miilonga yetu otu na ombapila yeuvathano lyiilonga. Omuntu kehe omupe te ya miilonga , ohatu mu pe ombapila yeuvathano lyiilonga. Ombapila yeuvathano lyiilonga oyo ombapila ndjoka hayi popi kombinga yaashoka omuntu a tegelelwa a ninge/longe ngele a kutwa miilonga.

(b) Ooveta dhaaniilonga
Moongeshefa dhetu omu na ooveta ndhoka hadhi utha kutya omuntu ye mwene, ngele a pogola miilonga, oku na okuningwa ngiini. Okatopolwa taka landula, oka thikama miinima mbyoka yi li moodokumende dhi na sha neungaungo lyaashihe sha pumbwa okuungaungwa nasho miilonga yesiku kehe mongeshefa.

(i) Uunkolwe mehala lyiilonga
Omuniilonga e ya kiilonga a kolwa nenge e li miilonga a kolwa, ohatu mu tidha muule woowili 24. Oveta ndjika oya ziminwa komahangano gaaniilonga.Omahangano gaaniilonga ihaga popile omuntu a tidhwa miilonga a kolwa.

(ii) Olugodhi mehala lyiilonga
Olugodhi mehala lyetu lyiilonga oshidhila. Aaniilonga yetu ngele oya kondjo miilonga, ohatu ya laleke muule woowili 24, pwaahe na omaongaongo. Aaniilonga ngele oye na omaudhigu pokati kawo yaali, oye na oku ga lopota kumwene /omukuluntu gwaawiliki miilonga, ngele ke po , nena oye na okutegelela mwene gwiilonga, opo omaudhigu ngoka ga pulakenwe nokupotokononwa. Ohapu ithanwa aaniilonga yaali, e taya shaina opo ya ninge oombangi dhaashoka sha ningwa po.

(iii) Uufuthi maaniilonga
Omuniilonga twe mu kwata onkakeka ta yaka, kape na omalimbililo gasha oha tidhwa a ye kegumbo muule woowili 24, ta pewa ombapila yetidho ndjoka e na oku yi lesha noku yi shaina montaneho yoombangi, dho nadho tadhi yi shaina wo.

(iv) Efaulo lyaaniilonga
Omuniilonga ngele okwa faula omasiku ge vule pugatano ina tseyitha kutya okwa ya peni, muule womasiku 15 oku na okutidhwa mo miilonga muule woowili 24. Omuniilonga ngele okwa faula omasiku 50 omolwuuvu, e ta gandja ehokololo lye lyu uvitike ko kutya okwa li te ehama shili, ihe ina vula okulopota, oshoka hoka a li kaku na otelefona nenge kakwa li omuntu ta vulu okuninga omakwatathano gasha, ota vulu okukala miilonga. Omuniilonga ngele okwa li koshipangelo na kale a etelela ko ombapila yandohotola , oyo yi kale epopilo lye. Omuniilonga uuna a laleke ta yi kundohotola, oku na okuya nombapila yefudho ya za mombelewa yiilonga yetu, ndjoka ta yi ka udhithwa kundohotola, nenge a etelele ombapila ya za kundohotola, ngele ombapila yefudho okwe yi thiga po, opo naanaa a ulike kutya okwa yile shili koshipangelo, e ta konakonwa kundohotola. Omuniilonga ngele okwa yi koshipangelo e ta ningi ko omasiku gatatu, ye te ya kee na ombapila ya ndohotola, nena omasiku ngoka itaga futwa, nohatu ga kutha momasiku gefudho lye lyokomumvo. Omasiku ge gefudho lyokomumvo ngele okwa adhika e ga manako ihatu mu pitika a kale nongunga yomasiku gehangano.Omuniilonga ngele okwa zi kundohotola ndele ine ya nombapila ihe oku na ko natango omasiku gefudho, ohatu ga futu tatu ga kutha kwaangoka gefudho lyokomumvo, shaashi inatu mu tala ongaangoka a li miilonga. Omuniilonga e ya nombapila ya za kundohotola, e mu pa efudho lyomasiku gontumba ota mono efudho lye nondjambi ye. Omasiku gefudho lyomuniilonga ngele oga pwa ko, e ta faula pwaahe na omatompelo gokolela, oshimaliwa shomasiku okombunda e shi mwene. Omuniilonga ngele ota ti kutya okwa li koonganga dhoshiluudhe shoka ihatu shi itaale, nombapila ya za kudho, ihatu yi taamba, oshoka oombapila dha tya ngaaka ohadhi vulu okunyolwa kukehe gumwe.

(v) Elemaneno miilonga
Omuniilonga ngele okwa lemanene miilonga yetu nena ohatu mu nyolele ombapila, opo a ka futwe kehangano ndyoka hali futu aantu yetu mboka ya lemanena miilonga. Omuniilonga ngele okwa lemanena pondje yiilonga, ihatu mu shangele ombapila , opo a ka futwe.

(vi) Eyambidhidho lyopaunamiti miilonga yetu
Aaniilonga moongeshefa dhetu, oye li pamithika dha yoolokathana. Eyambidhidho lyopaunamiti miilonga yetu , kaaniilonga mboka yomuthika gwopevi, katu li na manga. Aaniilonga mboka yomuthika gwopombanda, oye li na, oyo haa futu ko etata, niilonga ohayi futu ko etata ekwawo.

(vii) Social Security
Aaniilonga yetu ohaya kuthwa oshimaliwa shokufuta oSocial Security, ngaashi sha ulikwa moveta yaaniilonga, yo iilonga tayi gwedha ko iimaliwa mbyoka hayi gwedhwa ko kaagandjia yiilonga ngaashi sha ulikwa moveta yaaniilonga, aaniilonga ohaa futu etata niilonga ohayi futu ko etata ekwawo.

(viii) Openzela
Aaniilonga mboka ye tu longela ethimbo ele. Oye na openzela ndjoka ihaayi zi koondjambi dhawo, ihe ohayi futwa owala kehangano lyolyene, tali futu komahangano gopenzela. Ehangano otse hatu li lombwele kutya omuntu nguka gwetu okwa ya mopenzela, e tali tu tumine otjeke ndjoka otse yene hatu yi gandja komuniilonga ngoka.

NDHINDHILIKA: Kombinga yaaniilonga mboka ye na oondjambi dhopevi, epangelo olya kala tali popi kutya omuntu kehe na kale ta kuthwa openzela, ye ta futilwa eyambidhidho lyuunamiti. Sigo oompaka otwa tegelela ashike epangelo li shi tule moveta, opo natse tu wape oku shi tula miilonga.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here