Omashongo ngoka ga taalela Uuministeli wuuhaku

0
24

Bernard Haufiku

Uuministeli owa kala nokuninga etalululo lyekuto lyaaniilonga yawo ngaashi tashi wilika kombelewa yOmupilima goshilongo. Loku uka pehulilo lyomumvo 2017 nopetameko lyomumvo 2018, Uuministeli owa li wa taambula ko oombapila dhi li 169 dhekongo lyiilonga kaapangi mboka opo ya mana omailongo gawo okuza miiputudhilo yomeni lyoshilongo, mboka ya gwedhwa komwaalu gwaapangi 174 mboka ya dheulwa kohi yopoloyeka yUuministeli mo 2013, ndjoka ya li ya yi miilonga ngaashi sha li sha uthwa kokakomisi komapekaapeko. Ashike Uuministeli inau vula okutaamba ko aapangi mbaka ya tameke iilonga. Kashi shi kutya inatu ya pumbwa nenge inatu hala oku ya kuta miilonga, ndele etompelo olyo ndyoka kutya Uuministeli kawa li u na oompito dhiilonga dhaapangi mbaka, ashike nando ongawo owa ka tota po oompito dhiilonga moka lya lundulula oopoosa dhontumba. Paife sho tu na omahala mpoka taya vulu okukutwa, ngashingeyi katu na iimaliwa. Shika inashi guma ashike aapangi oyo ayeke, ashike osha guma aalongwantu oyendji.

Ngele egumbo ndika lyokuninga oompango oli itaala opo uuhaku u pewe oshimaliwa natango, nena natu kuteni aapangi, oondohotola dhomayego, aayakuli yuunamiti nayalwe wo moompadhi oontalala.

Paungame mwene ondi itaala kutya ngele uuministeli owa kala u li mompumbwe yaaniilonga, kaawu na iikwa niipangitho osho woomatungo, ngoka ge li monkjalo ombwiinayi, ngaashi oshitopolwa shoka hashi ithanwa Renal Dialysis Unit, moka Namibia ha futu iimaliwa oyindji, naunene shi uuministeli mbuka hawu longo noonkalamwenyo dhaantu, onkene uuministeli mbuka , nepangelo otali kala nokuninga iinenenima yoonkundana molwa omatompelo omawinayi.

Ompumbwe yiikwa niipangitho yokumona omikithi, okukonenena epango osho wo okutalela aanuuvu olyo eshongo limwe lya taalela uuministeli. Tse otu na eiteelo ndika kutya ngele tatu imanga uukuni kumwe nena nookapani dhokulonga iikwa niipangitho yopaunamiti nenge dhokutaandeleka iilongomwa meuvathano ndyoka hali ithanwa Public Private Partnership olyo tali tu kutha mo monkalo ndjika yokwaa na iikwa niipangitho muuministeli. Otu shi shi nawa kutya PPP hayo naana kapyoko ngele otashi ya kuundjolowele woshigwana. Ashike ngele oya kwatwa nawa, otayi vulu okukwathela ngaashi sha ningwa miilongo yilwe.
Ositola yiikwa niipangitho yUuministeli tayi ithanwa Central Medical Store (CMS) odha kala nokunana nondatu ngele otashi ya kokugwanitha po iilonga yawo nokukwashilipaleka kutya omiti odha gwana miipangelo ayihe. Otapu kongwa ondungethaneneko yilwe opo ku tamununwe omahala gokupungula omiti ge li nawa.

Oku na wo ompumbwe yomahala kiipangelo ngele oto tala komayakulo omape nomayakulo ga gwedhwa po omolwa oompumbwe ngaashi omagumbo gaaniilonga piipangelo ayihe. Opo ku tsikilwe nokugandja omayakulo guunamiti, Uuministeli otau tsikile nokutunga, okulongulula iipangelo nuuklinika moshilongo ashihe.

Nonando oonzo dhimwe odha li dha nuninwa okutunga omatungo, oopoloyeka odhindji inadhi vula okupwa pethimbo omolwa ompumbwe yoshimaliwa osho wo yuunongo wokulonga kuyamwe yomaatungi nokaagandjimayele mboka ya li taya longo, osho wo Uuministeli Wiilonga Niiyenditho mboka ihaau gandja omayamukulo mbala uuna aatungi yamwe ya hala ya gwedhelwe ko ethimbo lyokutunga. Otwi inekela omaimbo ngaka otaga ka ninga oshinima shohela notatu tsikile nokukundathana nUuministeli Wiilonga Niiyenditho moshinima shika.
Oshikumungu shomikithi: Okuza momumvo 2015, iitopolwa oyindji oya li ya mono aantu oyendji ya kwatwa koMalaria petameko lyomumvo 2017, Omwaalu gwaantu ya kwatwa ogwa li gwa gandjwa kuUministeli , moka Kavango West noKavango East, Ohangwena noZambezi oyo ya li ya gumwa unene. Iitopolwa mbyoka ya gumwa unene oyi li ya topolelathana oongamba naAngola, ngoka okutaandela kwe koMalaria okundji ku vule Namibia.

Aantu ye li 13 909 oya li ya lopotwaya kwatwa koMalaria muule woomwedhi ndatu twa zi (Januali-Maalitsa), moka Kavango East noKavango West ya li ya yi li poopelesenda 73,3, ya landulwa koZambezi noopelesenda 11,1 noHangwena yi na oopelesenda 7,6. Omwa ndhindhilikwa wo omaso ge li 22 okuza muJanuali 2018-Maalitsa 2018,

Omukithi goHepatatis E ogwa li wo eshongo enene muule woomwedhi dhi li ntano twa zi. Nguka ogwa li unene gwa dhenge omalukanda giinyakwi moVenduka, tashi etwa unene konkalo yegagalo nompumbwe yomeya. Pethimbo ndika okwa lopotwa aantu 116 ya kwatwa komukithi nguka goHepatitis E moNamibia, moka aantu ye li 12 ya kanitha oomwenyo dhawo.

Congo Fever ogo wo omukithi gumwe gwa nika oshiponga ngoka gwa li gwe tu palamena muule woomwedhi dha pita. Ngashingeyi aantu ye li yaali ya kanitha oomwenyo dhawo komukithi nguka hagu humbatwa koongupa moNamibia: gumwe koGobabis mo 2017 nagumwe koKeetmanshoop.
Otaku popiwa wo omukithi goListeria gwa lopotwa moNamibia nondi na etumba okulombwela egumbo ndika kutya, molwa elongo lyuudhiginini waaniilonga yetu, kape na omuntu a kanitha omwenyo gwe molwa omukithi nguka.

OCholera nomukithi nguka gombulwa onkene tayi dhigupaleke oonzo dhetu, ashike kape na nando omwenyo gumwe gwa li gwa kana moshinima shika.

Shoka tashi eta unene opo tu kondeke omikithi ndhika ongaashi elongelokumwe niikondo yi ili noyi ili. Onkene otatu gandja olupandu lwetu mboka ya dhana onkandangala, meukilililo nenge mwaa shi meukililo, ngaashi Ombelewa yOmupilima; Uuministeli wUunamapya, Omeya Nomakuti; Uuministeli wOmidhingoloko Nuupashiyoni; Uuministeli Wegameno; Muni gwaVenduka, omalelo gopaitopolwa, osho wo omahangano ngaashi World Healh Organisation, UNICEF, UNFPA, nagalwe.

Ketukuko lyomikithi, ongele owala kwa kungwa omukalo gwa kola gokushiilila nawa omikithi opo taku ka yandwa nokukandula po omikithi konakuyiwa. Sho osho tandi indile egumbo lyi yambidhidhe ku totwe po ehangano lyoNamibia Institute of Public Health (NIHP) mbala ngaashi tashi vulika.

Nonando pwa kala pu na omashonga ngawo, otwa adha wo omalalakano gontumba:
Aailongi 156 okuza mopolohalama yUuministeli woDiploma, aalongwa 51 oya mana omaidheulo gawo noye li ya taambelwa miilonga onga aapangi naanambekewa yuunamiti omanga pe na mboka taya idheula ye li 106 mboka ya li ya pewa ompito ndjika pokati kaJanuali naFebuluali. Oondohotola ndatu ndhoka dhi ilongela uundokotola wonomenawina miikondo ya yooloka yuuhaku odha mana wo eilongo nodhi li tadhi longele uuministeli.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here